Tric trac: het historische Franse tafelspel

Wat is tric trac?

Trictrac is het grote tafelspel van het Frankrijk vóór de Revolutie — en, belangrijk voor de moderne lezer, het is geen backgammon onder een andere naam. Hoewel het op hetzelfde type bord wordt gespeeld, met vijftien stenen en twee dobbelstenen per kant, is trictrac een fundamenteel ander spel: het doel is punten verzamelen door posities en spelprestaties te scoren, de beroemde jans, en niet om als eerste je stenen van het bord te racen. Partijen trictrac eindigen regelmatig voordat er ook maar één steen het bord heeft verlaten.¹

GamesGrid biedt uitsluitend modern backgammon.

Meer dan twee eeuwen was trictrac hét aristocratische spel van Frankrijk, in druk gecodificeerd, in marqueterie uitgevoerd en verweven met de nationale woordenschat. Deze pagina behandelt de regels in grote lijnen, de opkomst en ondergang, en de eenvoudigere opvolger jacquet — dit is ook de naslagpagina van de site voor jacquet. Voor de spelfamilie als geheel, zie de geschiedenispagina; voor het moderne spel dat de Fransen nu spelen, zie de pagina met backgammonregels.

Wat trictrac is — en niet is

Trictrac hoort tot de familie van tafelspelen, naast backgammon, tavla, tavli en nardi, maar het bezet een eigen tak. De beslissende verschillen met backgammon:

Trictrac is het best te begrijpen als een spel van positiescores op tafelspelmateriaal: het bord is een scorelandschap, en het verzetten van je stenen is het middel om scoresituaties te creëren, niet een doel op zich.¹²

Bord en beginopstelling

Elke speler begint met alle 15 stenen gestapeld op zijn eigen eerste punt, de talon.³ Het bord is het bekende tafelspelbord met 24 punten, van oudsher voorzien van pinnen en pingaten langs de randen om trous (gaten) te markeren — de grotere teleenheid van het spel — zodat een echte trictractafel in één oogopslag herkenbaar is aan haar telapparaat.

Hoe trictrac wordt gespeeld

Beide spelers gooien en verzetten stenen volgens de dobbelstenen, zoals in andere tafelspelen, maar met twee structurele afwijkingen:

• Doubletten worden maar één keer gespeeld. Een worp van 5-5 verzet twee vijven, niet vier — er is geen bonus van vier zetten.¹
• Er wordt niet geslagen. Als je stenen met de gegooide getallen een blot van de vijand zouden kunnen slaan, haal je die niet weg; in plaats daarvan scoor je punten voor de mogelijke slag, een handeling die battre ("slaan") heet. De blot blijft staan; de punten gaan op jouw telling.¹³ De slag moet echt mogelijk zijn — battre à vrai, met de tussenliggende punten open. Een slag claimen die de positie niet toelaat, battre à faux, geeft dezelfde punten aan de tegenstander.³²

Het spel wordt zo een voortdurende uitwisseling van scoreclaims: elke worp wordt onderzocht op de jans en battre-kansen die hij schept, punten worden aangekondigd en gemarkeerd, en de stenen gaan vooruit — vaak langzaam, en vaak nooit zo ver als uitspelen voordat de match op punten is beslist.

De jans, trous en de bredouille

De scoresituaties van trictrac heten samen de jans — een gecodificeerde catalogus van posities en dobbelsteengebeurtenissen, elk een vast aantal punten waard. Daaronder:

• Jan de mézéas — een van de klassieke benoemde jans van het gecodificeerde spel.³
• Battre le coin — scoren tegen het hoekpunt van de tegenstander.³
• De verschillende battre-scores voor de mogelijkheid om blots te slaan, zoals hierboven beschreven.

Punten worden tegen een vaste koers omgezet in de grotere munt van het spel: 12 punten vormen 1 trou, gemarkeerd met de pinnen op de rand. Een match wordt gespeeld tot 12 trous, dus een volledige match staat voor maximaal

$12 \times 12 = 144$

punten aan verzamelde score. De meest gevierde krachttoer is de bredouille: een speler die zijn 12 punten achter elkaar scoort, zonder dat de tegenstander tussendoor scoort, krijgt twee trous in plaats van één.¹³² Het beheren van de bredouille — je ononderbroken reeks beschermen, of die van de tegenstander breken — is een strategische laag zonder enig equivalent in backgammon.

Twee scorevoorbeelden

Trictrac is makkelijker te begrijpen vanuit een positie dan uit het regelboek. In beide voorbeelden speelt Wit vanaf de talon links onder langs de onderkant van het bord; de punten worden geteld vanaf de talon (T) tot aan de rusthoek (11).

Een slag in de petit jan (de eerste tafel, T tot 5) scoort 4 punten met enkele getallen en 6 met doubletten; een slag in de grand jan (6 tot 11) scoort 2 met enkele getallen en 4 met doubletten.¹ Elke manier waarop de blot bereikt kan worden telt apart, en daarom kan één worp 8 of zelfs 12 punten waard zijn.

Een tafel vullen — minstens twee stenen op elk van haar zes punten — is de plein. Hem maken scoort 4 punten met enkele getallen of 6 met doubletten, en dat doet ook elke worp die hem bewaart, wat een goed gebouwde petit jan tot een gestage bron van punten maakt.¹

Geschiedenis: het aristocratische spel van Frankrijk

Het woord trictrac is voor het eerst geattesteerd in het begin van de zestiende eeuw — de Franse Wikipedia citeert een brief van Machiavelli uit 1513 — en de regels van het spel werden gecodificeerd in het traktaat van Jollivet uit 1634.³ Door de zeventiende en achttiende eeuw heerste trictrac als het aristocratische spel van Frankrijk: het salonspel van het ancien régime, met een eigen literatuur, leermeesters en door meubelmakers vervaardigde tafels.

De Revolutie onderbrak het spel maar doodde het niet; trictrac beleefde een heropleving onder de Restauratie (na 1815) voordat het in de negentiende eeuw een lange neergang inging. Over wanneer het als levende traditie uiteindelijk stierf, verschillen de bronnen, en het eerlijke antwoord is een bandbreedte: sommige plaatsen het feitelijke uitsterven aan het eind van de negentiende eeuw, andere in het eerste kwart van de twintigste.¹³ Hoe dan ook overleefde trictrac begin twintigste eeuw alleen nog in boeken en antieke meubels.

Jacquet: de opvolger van trictrac

Wat trictrac aan de Franse tafels verving, was jacquet — een veel eenvoudiger racespel, dat in deze paragraaf wordt behandeld als de naslag van de site over jacquet.

Jacquet verscheen rond 1800 (het is geattesteerd vanaf 1827, en kwam mogelijk via Spanje of Catalonië).⁴ Zijn kenmerken:

• Het is een echte race om uit te spelen, geen spel met jan-scores.
• De stenen van beide spelers bewegen in dezelfde richting rond het bord — het bewegingspatroon van de nardi-familie, niet van backgammon.
• De postillon-regel: een aangewezen voorste steen moet zijn reis voltooien voordat de rest van het leger mag oprukken, een tempomechanisme dat onder de Franse spellen alleen jacquet kent.⁴

Jacquet verdrong trictrac in huiselijke kring in de loop van de negentiende eeuw, en bood recreatieve spelers de tafelspelervaring zonder de afschrikwekkende scorecode van trictrac. Het bleef het standaard Franse tafelspel tot ruwweg de jaren zestig en zeventig, toen het Anglo-Amerikaanse backgammon — met zijn verdubbelaar en internationale toernooiwereld — op zijn beurt jacquet verdrong.⁴

"Tric trac" in het moderne Frans

Een waarschuwing tegen een veelgemaakte fout: moderne Franse spelers noemen het moderne spel "backgammon", met de Engelse naam. De term "tric trac" overleeft alleen als verouderd of informeel etiket, of als historische term — soms toegepast op het bord zelf en niet op een spel dat erop wordt gespeeld.³ Het is niet het alledaagse Franse woord voor backgammon, en encyclopedische teksten moeten het niet als zodanig presenteren.

Trictrac en GamesGrid

GamesGrid documenteert trictrac en jacquet als onderdeel van zijn naslagwerk over de historische familie van tafelspelen, naast de geschiedenispagina en de pagina's over tavla, tavli en nardi. Het speelplatform van GamesGrid draait om standaardbackgammon.

Veelgestelde vragen over tric trac

Zie ook

• Backgammon online
• Backgammonregels — het moderne spel dat jacquet verdrong.
• Nardi — de familie met beweging in dezelfde richting waarop de beweging van jacquet lijkt.
• Tavla en tavli — de Turkse en Griekse takken van de familie.
• Woordenlijst — definities van tafelspel, blot, uitspelen en meer.