Tavla çeşitleri: Türk tavlası kuralları ve varyantlar

Q: Tavlada mars nedir?

Mars, kaybeden tek bir pul bile toplamamışsa verilen, 2 puan değerindeki iki katlı galibiyettir. Batı tavlasındaki gammon'a karşılık gelir; tavlada üç katlı backgammon galibiyetinin karşılığı yoktur.

Tavla nedir?

Tavla, tavla ailesi oyunlarının Türk kolunun adıdır ve genel kabule göre Türkiye'nin ulusal oyunudur. Türk kahvehane kültürünün en yaygın masa oyunudur: takımlar ülkenin dört bir yanındaki çay ocaklarında tezgâhın arkasında durur, oyunlar hızlı ve gürültülü oynanır, kurallar ise kural kitapları yerine neredeyse tamamen sözlü olarak aktarılır. Sözcük hem donanımı, yani menteşeli ahşap tahtanın kendisini, hem de bu tahta üzerinde oynanan birbirinden ayrı bir oyun ailesini kapsar.

GamesGrid'de yalnızca modern tavla oynanır.

Standart, gündelik biçim yalnızca tavladır - yalnızca zarla oynanan bir çocuk oyunu olan kız tavlasından ayırt edilmesi gerektiğinde erkek tavlası denir - ve aşağıda anlatılan birkaç kural farkı dışında Batı tavlasıyla özünde aynı olan bir oyundur. Türkler yalnızca "tavla" dediğinde bu biçim kastedilir ve kahvehanelerde açık ara en yaygın oyun odur. Yanında uzun tavla (Moultezim ve uzun nardi ailesinden, kırmanın olmadığı bir yarış oyunu), gül bara (Bulgaristan'la ortak, artan çiftler oyunu) ve hapis ya da esir tavla (Yunan Plakoto'suna denk gelen, pul üstüne çıkmaya dayalı oyun) yer alır. Eski kaynaklarda geçen Tawula adlı tarihî bir oyun ise ayrı ve daha eskidir; modern tavlayla karıştırılmamalıdır.

Tavla ailesi oyunlarının genel çerçevesi için, yani tahta düzeni, zarlar ve pul toplama için, tavla kuralları sayfasına ve terimler sözlüğüne bak.

Donanım ve Türkçe sözcükler

Türk oyununun kendine ait yerleşik bir sözcük dağarcığı vardır; bu sözcükler hem tahta başında hem de Türkçe kaynakları okurken işe yarar. Konuyla ilgili en çok aranan Türkçe sorgu "tavla nasıl kurulur" sorusudur. Erkek tavlası için yanıt, 3. bölümde gösterilen standart tavla dizilişidir (bkz. ayrıca diziliş sayfası).

Türkçe terim	İngilizce karşılığı
tavla tahtası	backgammon board
pul	checker (playing piece)
zar	die / dice
hane	point
kırmak	to hit (a blot)

Zar atışları geleneksel olarak, Farsça ve Türkçe karışık sayı sözcükleriyle yüksek sesle söylenir; bu, oyunun Farsça konuşulan kültür üzerinden aktarılmasının mirasıdır. Çiftlerin, her kahvehane oyuncusunun bildiği sabit adları vardır:

Atış	Türkçe adı
6-6	düşeş
5-5	dübeş
4-4	dörtcihar
3-3	dü se
2-2	dubara
1-1	hepyek

Bu karışım sözcüklerin içinde de görülür: dü ("iki") ve şeş ("altı") Farsçadır, beş ise Türkçedir; dolayısıyla çift beşin adı dübeş, kelimenin tam anlamıyla Farsça-Türkçe bir birleşiktir. Aynı iki dilli alışkanlık, 6-5 atışının adından yola çıkarak oyuna bölgede şeşbeş adını da vermiştir.

Erkek tavlası: standart oyun

Erkek tavlası, standart tavlayla tamamen aynı başlangıç dizilişini ve hareket yönünü kullanır. Her oyuncu 24. haneye iki, 13. haneye beş, 8. haneye üç ve 6. haneye beş pul koyarak başlar; başlangıç pip sayısı böylece $2 \times 24 + 5 \times 13 + 3 \times 8 + 5 \times 6 = 167$ olur.

Geleneksel sedef kakmalı ahşap bir tahtada erkek tavlası başlangıç dizilişi: oyuncu başına on beş pulluk standart tavla dizilişi — Erkek tavlası, standart tavla başlangıç dizilişini kullanır; "tavla nasıl kurulur" sorusunun yanıtı budur.

Hareket, kırma (kırmak), bardan oyuna sokma ve pul toplama, standart tavla uygulamasını izler. Farklar azdır ama karakteristiktir:

Özellik	Standart tavla	Erkek tavlası
Açılış atışı	Kazanan, iki zarı geldiği gibi oynar	Kazanan iki zarı yeniden atar; böylece ilk hamlede çift gelebilir
İç sahada kırıp kaçma	İzin verilir	Kahvehane oyununda yaygın bir ev kuralı olarak yasaktır (içeride vur-kaç yasağı): kıran oyuncunun kendi iç sahasında bir blotu kıran pul, o hamlede ilerlemeye devam edemez; federasyon ya da kulüp turnuvalarında uygulanmaz
Katlama küpü	Standart	Geleneksel olarak kullanılmaz
Normal galibiyet	1 puan	1 puan
Mars (gammon)	2 puan	2 puan; kaybeden hiç pul toplamamışsa mars denir
Katmerli mars (backgammon)	3 puan	Üçlü galibiyet yok

Puanlama bu yüzden basittir: normal bir galibiyet için $1$ puan, mars için $2$ puan. Oyunlar küp odaklı maçlar yerine gayri resmî seriler halinde oynanır. Açılış teorisi, standart tavladan büyük ölçüde değişmeden aktarılır (bkz. açılış stratejisi sayfası); yalnızca kırıp kaçma yasağı ve küpün yokluğu için ayarlamalar gerekir.

Uzun tavla: uzun oyun

Uzun tavla, Moultezim ile Rus uzun nardi oyununu da içeren uzun oyun ailesinin Türk üyesidir. Bazı İngilizce özetlerin iddia ettiğinin aksine, standart Türk biçimi değildir; o yer kesinlikle erkek tavlasına aittir.

Uzun tavlada on beş pulun hepsi tahtanın tek bir köşesinde üst üste dizili başlar ve her iki oyuncu da dört çeyreğin tamamında aynı yönde ilerler. Hiçbir aşamada kırma yoktur: tek bir pul bir haneyi tutar ve oyun, blotlar ve bar yerine tamamen yarış ve blok kurma mücadelesidir. Bu, uzun tavlayı gül bara, Yunan Fevga'sı ve uzun nardi ile aynı yapısal ailenin içine yerleştirir; bunların hepsi kendi sayfalarında anlatılmıştır.

Geleneksel sedef kakmalı ahşap bir tahtada uzun tavla başlangıç dizilişi: her oyuncunun on beş pulu kendi ilk hanesinde üst üste, iki küme çaprazlama karşılıklı — Uzun tavla başlangıç dizilişi: her tarafın on beş pulu ilk hanede üst üste, iki küme çaprazlama karşılıklı. İki oyuncu da tahtanın çevresinde aynı yönde ilerler; uzun nardi ve Fevga ile aynı başlangıçtır.

Gül bara: artan çiftler oyunu

Gül bara (gülbahar diye de yazılır, İngilizce kaynaklarda "crazy narde" olarak bilinir) Türkiye ve Bulgaristan'da oynanır. On beş pulun hepsi, tahtanın karşı tarafındaki en sağ haneden başlar; iki oyuncunun kümeleri çaprazlama karşılıklı köşelerdedir; her iki oyuncu da aynı yönde, saat yönünün tersine ilerler. Kırma yoktur ve tek bir pul bir haneyi tutar.

Başlıca özelliği artan çiftler kuralıdır: oyunun dördüncü atışından itibaren, çift atan oyuncu önce o çifti oynar, ardından konum elverdiği ölçüde 6-6'ya kadar her daha yüksek çifti sırayla oynar. Kural devreye girdikten sonra 3-3 atan oyuncu böylece 3-3, 4-4, 5-5 ve 6-6'yı oynar; tüm hamleler yasalsa tek bir sırada $4 \times (3 + 4 + 5 + 6) = 72$ pip'e kadar gidebilir. Bu, gül barayı ünlü ölçüde değişken kılar: oyun ortasındaki tek bir çift, kaybedilmekte olan bir yarışı tersine çevirebilir.

Puanlama tavla düzenini izler: normal galibiyet için $1$ puan, kaybeden hiç pul toplamamışsa $2$ puan; katlama küpü yoktur.

Gül bara başlangıç dizilişi: on beş pulun hepsi çaprazlama karşılıklı köşelerde — Gül bara başlangıcı: on beş pul uzak köşede, iki oyuncu da saat yönünün tersine ilerler; kırma yok.

Hapis (esir) tavla: hapis oyunu

Hapis tavla ya da esir tavla ("hapis" veya "tutsak" tavla), Yunan Plakoto'sunun ve Bulgar Tapa'sının Türkçedeki karşılığıdır; tavla ailesinin pul üstüne çıkma koludur. On beş pulun hepsi rakibin bir numaralı hanesinde başlar ve her tarafa $15 \times 24 = 360$ başlangıç pip sayısı verir. Kırma yoktur; bunun yerine tek başına duran bir rakip pulun üstüne inmek onu hapseder: pul, sen ilerlemeyi seçene kadar kendi pulunun altında kapana kısılır.

Başlangıç kümesinin son pulu savunmasız olandır: çapa pulunu ("ana" pul) bir hapse kaptırmak oyunu iki katı kaybettirir. İki ana pul da hapsedilirse oyun berabere biter. Puanlama bunun dışında normal galibiyet için $1$ puan, kaybeden hiç pul toplamamışsa $2$ puandır; katlama küpü yoktur. Aynı oyunun Yunan anlatımı, ana kuralının daha ayrıntılı biçimleriyle birlikte tavli sayfasındadır.

Hapis (esir) tavla başlangıç dizilişi: on beş pulun hepsi rakibin bir numaralı hanesinde — Hapis başlangıcı: on beşi de rakibin bir numaralı hanesinde; pul üstüne çıkma oyunu 360 pip'lik bir kaçışla başlar.

Bölgesel farklar

Sözlü aktarım, birçok Türk evinin ve kahvehanesinin yukarıdaki tüm çeşitlerde yerel ev kuralları sürdürdüğü anlamına gelir.

Tavla ve komşuları

Tavla, kesintisiz bir tavla gelenekleri kuşağının içinde yer alır. Fars oyunu takhteh en yakın kardeşidir; ikisi zar çağrıları için ortak karışık Farsça sayı sözcüklerini paylaşır. Yunan tavli, Rus ve Kafkas nardi ailesi ile Levant'taki adlandırma geleneği şeşbeş, Türkiye'nin erkek tavlası ile uzun tavlayı eşleştirmesi gibi, tavlaya benzeyen kısa bir oyunu temassız uzun oyunlarla eşleştirir. Bunların hepsinin ortak kökeni tavla tarihi sayfasında izlenir.

GamesGrid'de tavla

Bu ansiklopedi sayfası, tavla ailesini GamesGrid'in dünyadaki tavla geleneklerini kapsayan başvuru içeriğinin bir parçası olarak belgeler. GamesGrid platformunda uluslararası turnuva kurallarına göre standart tavla oynanır; bu, erkek tavlasının paylaştığı aynı kurallar, aynı tahta ve aynı başlangıç dizilişidir. Tavlanın kendisi GamesGrid'de oynanabilir bir mod değildir.

Tavla hakkında sık sorulan sorular

Tavla ile backgammon arasındaki fark nedir?

Erkek tavlası aynı dizilişi ve hareketi kullanır; ancak açılış atışını kazanan iki zarı yeniden atar (yani açılışta çift gelebilir), kendi iç sahanda kırıp kaçmak kahvehane ev kuralı olarak yaygın biçimde yasaktır, geleneksel olarak katlama küpü yoktur ve üçlü galibiyet yoktur; yalnızca normal galibiyet ( $1$ puan) ve mars ( $2$ puan) vardır.

Tavla nasıl kurulur?

Erkek tavlasında tam olarak standart tavladaki gibi: oyuncu başına 24. haneye iki, 13. haneye beş, 8. haneye üç ve 6. haneye beş pul. Uzun tavla, gül bara ve hapis tavla yukarıda anlatılan, standart dışı dizilişleri kullanır.

Tavlada mars nedir?

Mars, kaybeden tek bir pul bile toplamamışsa verilen, $2$ puan değerindeki iki katlı galibiyettir. Batı tavlasındaki gammon'a karşılık gelir; tavlada üç katlı backgammon galibiyetinin karşılığı yoktur.

Tavlada katlama küpü kullanılır mı?

Geleneksel olarak hayır. Türk biçimlerinin hiçbiri (erkek tavlası, uzun tavla, gül bara ya da hapis tavla) küp kullanmaz; oyunlar kendi başlarına $1$ ya da $2$ puan değerindedir.

Uzun tavla nedir?

Uzun tavla, Türk uzun oyunudur: on beş pulun hepsi tek bir köşede başlar, iki oyuncu da tahtada aynı yönde ilerler ve kırma yoktur. Moultezim/uzun nardi ailesine aittir ve baskın olan erkek tavlasının yanında ikincil bir biçimdir.